على زمانى قمشه اى

412

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

و اركان آن ، به نام گاه‌شمارى خراجى ، است كه در كنار گاه‌شمارى عرفى ساسانى ( كه در آن هيچ‌گونه كبيسه‌اى اعمال نمىشد ) و گاه‌شمارى و هيژكى ( كه در آن در يك دورهء حدود 120 ساله ، يك ماه كبيسه اعمال مىشد رواج يافت . در سال 461 ميلادى و به هنگام اجراى كبيسهء مضاعف ، پنج روز پايانى سال در گاه‌شمارى عرفى ، در پايان اسفند ، با پنج روز پايانى شهريور درگاه شمارى و هيژكى برابر بود . در اين سال به منظور ابداع گاه‌شمارى خراجى ساسانى ، پنج روز مذكور از پايان اسفند به پايان آبان عرفى منتقل شد تا دو اندرگاه در گاه‌شمارى و هيژكى و عرفى مصادف شوند . اين همان موضعى است كه كثير الدّين فرغانى و كوشيار بن لبان براى اندرگاه برشمرده‌اند . عباراتى كه كوشيار دربارهء موضع اندرگاه آورده است ، از جمله ذكر ورود خورشيد به حمل در آذر ، حاوى اطلاعات بسيار مهمى در مورد گاه‌شماريهاى دوران ساسانى است كه از يكسو ، رواج هم‌زمان گاه‌شماريهاى و هيژكى و عرفى را در اين دوره تأييد مىكند و ازسوىديگر ، بيان‌كنندهء تغيير موضع اندرگاه است و در عين حال به آخرين اجراى كبيسه در دورهء ساسانى اشاره دارد . با مرگ يزدگرد سوم ، آخرين پادشاه ساسانى ، در 651 ميلادى و انقراض پادشاهى ساسانى ، ديگر كبيسه‌اى در اين گاه‌شمارى اعمال نگرديد . با توجه به جدولهاى مقايسه‌اى دربارهء تفاوت دو گاه‌شمارى و هيژكى و عرفى ، صحت نوشته‌هاى كوشيار بن لبان تأييد مىشود ، چرا كه در 462 ميلادى ، نخستين سال پس از اجراى كبيسهء مضاعف ، اول فروردين در گاه‌شمارى و هيژكى ( كه موضع نجومى خورشيد تقريبا مطابق اوايل برج حمل است ) با اول آذر در گاه‌شمارى عرفى برابر است . دربارهء گاه‌شماريهاى متعدد زمان ساسانيان تحقيقات مهمى صورت گرفته است ، از جمله نيبرگ مهمترين متون زردشتى را